Atom elektr stansiyasi qurish — bu oddiy infratuzilma loyihasi emas. Bu tanlov: qaysi yo‘ldan ketamiz — xavfli, qimmat va uzoq muddatli qaramlikka olib boruvchi yo‘lmi, yoki moslashuvchan va zamonaviy energiya tizimimi?
So‘nggi oylarda rasmiy bayonotlar yanada optimistik tus oldi: 2026 yil yozida “birinchi beton” quyilishi mumkin, deyiladi. Lekin shu bilan birga muddatlar bir necha bor ko‘chirilgani ham yashirilmayapti. Kecha boshlanishi kerak bo‘lgan qurilish bugunga, bugungi rejalar esa ertaga surilmoqda. Bu nima — murakkab texnologiyami yoki noaniq siyosiy qarorlar zanjirimi?
AES tarafdorlari doimo bir argumentni takrorlaydi: “energetik mustaqillik”. Lekin haqiqatan shundaymi? Agar loyiha tashqi kreditlar, xorijiy texnologiya va mutaxassislarga qattiq bog‘langan bo‘lsa, bu qanday mustaqillik? Bu yerda paradoks bor: mustaqillik shiori ortida yangi qaramlik shakllanmayaptimi?
Moliyaviy tomon esa eng ko‘p savol tug‘diradigan jihat. Milliardlab dollar. Ammo bu pul qayerdan keladi? Qanday shartlarda olinadi? Qachon va kim tomonidan qaytariladi? Bu savollarga javoblar yopiq qolmoqda. Davlat budjetiga tushadigan kelgusi yuk haqida esa deyarli gap yo‘q.
Ammo bir narsa aniq: bunday loyihalar “arzon” bo‘lmaydi. Ular odatda avlodlar davomida to‘lanadigan qarzga aylanadi.
Xavfsizlik haqida gap ketganda esa odatda “zamonaviy texnologiyalar” degan umumiy ibora ishlatiladi. Lekin tarix bundan boshqacha saboq bergan. Chernobil avariyasi va Fukusima avariyasi — bu faqat o‘tmish emas, bu eslatma: xatolar qimmatga tushadi. Juda qimmatga. Va eng yomoni — ularni to‘liq bartaraf etib bo‘lmaydi.
O‘zbekiston sharoitida bu xavflar yanada jiddiy. Seysmik faollik, suv resurslari muammosi, mahalliy tajribaning cheklanganligi — bularning barchasi jim o‘tib ketilayotgan omillar. AES qurish — faqat reaktor qurish emas. Bu butun bir tizim: xavfsizlik, nazorat, chiqindilarni saqlash, kadrlar tayyorlash. Shu tizim haqiqatan tayyormi?
Eng qizig‘i — alternativalar haqidagi sukut. O‘zbekiston quyosh va shamol energetikasi bo‘yicha dunyodagi eng yaxshi imkoniyatlarga ega davlatlardan biri. Quyosh — bepul. Shamol — cheklanmagan. Texnologiyalar esa tobora arzonlashmoqda. Lekin nega aynan eng qimmat, eng murakkab va eng xavfli yo‘l tanlanmoqda?
Bu yerda oddiy iqtisodiy mantiqdan ko‘ra boshqa omillar ham bordek tuyuladi. Geosiyosatmi? Imidjmi? “Katta davlatlar klubi”ga qo‘shilish istagimi? Balki. Ammo bunday qarorlar simvollar uchun emas, natija uchun qabul qilinishi kerak.
AES — bu faqat elektr stansiyasi emas. Bu kelajakka imzo. Va bu imzo shoshilinch qo‘yilsa, uni o‘chirishning iloji bo‘lmaydi.
Shuning uchun asosiy savol shunday qolmoqda: biz haqiqatan energiya muammosini hal qilyapmizmi, yoki o‘zimiz uchun yangi, ancha katta muammo yaratayapmiz?
Shoira Xasanova