Бир илдиздан беш бўлакка: Марказий Осиёнинг 30 йиллик сабоқлари ва янги уфқлар
1991-йил декабрида дунё харитасидан СССР деган улкан империя бутунлай ўчиб кетди. Кечагина бир хил қонунлар, бир хил валюта ва ягона мафкура остида яшаган 15 та республика мустақиллик дарёсига ўзини отди. Орадан чорак асрдан кўпроқ вақт ўтиб, бу давлатлар бутунлай бошқа-бошқа дунёларга айланиб улгурди. Айниқса, бир-бирига қўшни ва қондош бўлган Марказий Осиёнинг беш давлати — Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистон ўтган йиллар давомида мутлақо турлича иқтисодий ва сиёсий моделларни шакллантирди.
Иқтисодий табақаланиш: Ресурслар ва миграция гирдоби
Совет Иттифоқи даврида Марказий Осиё асосан хомашё етказиб берувчи база ҳисобланар эди. Мустақилликдан сўнг эса минтақа иқтисодий харитасида кескин табақаланиш юзага келди.
Қозоғистон улкан нефт ва газ захиралари эвазига хорижий инвестицияларни жалб қилиб, жон бошига ялпи ички маҳсулот (ЯИМ) бўйича минтақа етакчисига айланди. Бироқ унинг иқтисодиёти ҳамон хомашё нархига кучли боғлиқ бўлиб қолмоқда.
Узоқ йиллар давомида маъмурий назорат остида бўлган Ўзбекистон эса 2016-йилдан кейин катта бурилиш ясади. Валюта бозорининг эркинлашиши, хусусийлаштириш ва саноатни диверсификация қилиш (ИТ, тўқимачилик, туризм) орқали мамлакат минтақанинг энг жозибадор бозорларидан бирига айланди. Бироқ сўнгги йилларда ушбу тизимли ислоҳотлар суръатида маълум бир сустлашув ва турғунлик сезилмоқда. Махсус хизматлар ва назорат органларининг жамият устидан босимни қайта тиклашга бўлган интилиши, шунингдек, юқори мартабали амалдорлар ва уларнинг оила аъзоларининг муҳим давлат лавозимларига тайинланиши ҳамда йирик молиявий оқимларни ўз назоратига олиши дастлабки ижобий натижаларнинг самарадорлигига соя ташламоқда.
Аксинча, табиий ресурслари чекланган Қирғизистон ва Тожикистон иқтисодиёти чуқур ижтимоий муаммога — меҳнат миграциясига боғланиб қолди. Россиядан келадиган пул ўтказмалари ушбу давлатлар ЯИМининг қарийб учдан бир қисмини ташкил этиб, иқтисодий барқарорликни ташқи омилларга қарам қилиб қўйган. Минтақанинг энг ёпиқ давлати бўлган Туркманистон эса улкан газ захираларига эга бўлса-да, эркин бозор иқтисодиётига ўта олмади ва қатъий маъмурий-буйруқбозлик тизимида қолди.
Сиёсий мозаика ва тизимли муаммолар
Сиёсий бошқарувда ҳам ҳамфикрлилик йўқ. Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистонда ҳокимият алмашинуви тизимли ва нисбатан силлиқ кечган бўлса, Тожикистонда 90-йиллардаги фуқаролар урушидан сўнг асосий урғу қатъий барқарорликни сақлашга қаратилди. Бу фон қошида Қирғизистон мутлақо бошқа йўлдан борди: мамлакат ўз тарихида уч марта халқ қўзғолони ва кескин ҳокимият алмашинувини бошдан кечирди. Бу ерда сиёсий плюрализм кучли бўлса-да, тез-тез алмашадиган ҳукуматлар барқарор иқтисодий дастурларни амалга оширишга халақит бермоқда.
Бироқ бутун минтақани бирлаштириб турадиган умумий оғриқли нуқталар бор — булар коррупция ва непотизмдир. Совет давридан қолган таниш-билишчилик маданияти мустақиллик йилларида йирик ва тизимли коррупцияга айланди. Айниқса, уруғ-аймоқчилик (непотизм) сабабли энг даромадли бизнес соҳалари ва стратегик давлат лавозимларининг муайян гуруҳлар қўлида тўпланиши «ижтимоий лифт»ларни бутунлай бузди. Оқибатда билимли ва истеъдодли ёшларнинг мамлакатни тарк этиши — «интеллектуал кўчиш» фожиаси юзага келди.
Фақатгина сўнгги йилларда давлат хизматларининг рақамлаштирилиши туфайли қуйи доиралардаги майда ва маъмурий коррупцияга қарши маълум чоралар кўрилди. Бироқ юқори эшелонлардаги «катта коррупция»нинг асл кўлами ҳамон жамоатчилик кўзидан яширин қолмоқда. Шунга қарамай, тарих сабоқлари шуни кўрсатадики, ноқонуний йўллар билан орттирилган бойликлар, ўзлаштирилган давлат мулклари ва қариндош-уруғчилик кланларининг мамлакат ичкариси ҳамда хориждаги махфий активлари вақт ўтиши билан барибир фош бўлади ва тарих саҳифаларига муҳрланади.
Янги авлод ва интилишлар
Бугунги Марказий Осиё — дунёдаги энг ёш демографик минтақалардан бири. Аҳолининг ярмидан кўпини собиқ иттифоқни умуман кўрмаган, мустақиллик даврида туғилган ёшлар ташкил этади. Глобал трендлар, интернет ва смартфонлар Тошкент, Олмати ёки Бишкек ёшларининг дунёқарашини бутунлай ўзгартирди. Жамиятда бир томондан миллий ва диний қадриятларнинг қайта тикланиши кучаяётган бўлса, иккинчи томондан глобаллашув ва замонавий тараққиётга интилиш кетмоқда. Бироқ пойтахтлар ва йирик шаҳарлар жадал ривожланаётган бир пайтда, чекка ҳудудлардаги инфратузилма инқирози ва ишсизлик муаммоси ҳамон ўз ечимини кутмоқда.
Ўзбек Ташаббуслари Маркази
маъмурияти